اهميت كتاب به عنوان يكي از مهمترين ابزار انتقال فرهنگ وتمدن بشري بر هيچ كس پوشيده نيست وامروزه  يكي از شاخص هاي رشد وتوسعه جوامع  ميزان سرانه مطالعه وكتابخواني است كه متاسفانه ازاين ديدگاه كشور ما درجايگاه قابل قبولي قرار ندارد.در دنياي معاصر كتاب علاوه بر كارايي سنتي (گسترش انديشه وعلم )به عنوان يك رسانه از كارايي هاي  ديگري از جمله كاركردهاي فرهنگي وسياسي و اجتماعي برخورداراست .

كتاب و كتابخواني در دنياي امروز يكي از ضروريات جوامع بشري به شمار مي رود و هنگامي كه عادت به مطالعه و كتاب از دروان كودكي آغاز شود مشكلات افراد و درنتيجه جامعه كمتر خواهد شد .خوشبختانه امروزه در كشور ما كتاب براي كودكان ونوجوانان به صورت يك نياز شناخته شده درآمده است  وليكن متوليان امر كودك ونوجوان هنوز برنامه اجرايي مشخص و مدوني در اين رابطه تدوين نكرده اند .

كودكان ونوجوانان علاقه زيادي به مطالعه كتب غير درسي نشان مي دهند  و كتابخانه هاي عمومي به عنوان اماكني پويا و پر جنب وجوش براي اهل مطالعه و كتاب مي توانند پاسخگويي مناسب براي اين علاقه باشند ونقش اساسي در ايجاد عادت مطالعه در كودكان ونوجوانان برعهده بگيرند نقشي كه در حال حاضر كمرنگ وحتي مي توان گفت بيرنگ شده است .

شايد در ابتدا اين سوال در ذهن خواننده ايجاد شود كه متوليان اصلي امر كودك ونوجوان آموزش و پرورش و كانونهاي پرورش فكري كودكان هستند چرا بايد كتابخانه هاي عمومي اين نقش  را برعهده بگيرند ؟

در پاسخ به اين سوال بايد گفت يكي از دلايل اصلي اين امر، گستردگي كتابخانه هاي عمومي و همچنين استفاده بيشتر اولياءكودكان ونوجوانان از اين كتابخانه ها مي باشد كه خود اين موضوع امكان ارائه  خدمات به بزرگسالان و كودكان ونوجوانان را به طور همزمان فراهم مي آورد و اگر كودك ونوجواني كه به همراه بزرگتر خود به كتابخانه مراجعه كرده است بتواند نياز خود به كتاب را رفع كند و كتابخانه بتواند در كنار ارئه خدمات به يزرگسالان متناسب با گروه سني وي به او خدمات  دهد مي توان اميدوار بود نه تنها در آينده به عنوان فردي علاقمند به كتاب و مطالعه مطرح شود بلكه به عنوان اهرمي براي فشار به والدين وبزرگترها و علاقمند كردن وكشاندن آنها به كتابخانه تبديل شود .واين امر اگر به صورت جدي و مستمر دنبال شود مي توان اميدوار به ايجاد نسلي كتابخوان وعلاقمند به مطالعه بود.

 همانطور كه در ابتداي بحث آمد مدارس و كانونهاي پرورش فكري كودكان  به عنوان متوليان اصلي امر كودك ونوجوان بايد نقش اساسي در ايجاد عادت مطالعه در كودكان ونوجوانان بر عهده بگيرند .وليكن در حال حاضر به گفته خود مسئولين آموزش وپرورش كشور اكثر مدارس كشور در مقاطع مختلف درسي يا فاقد كتابخانه هستند ويااينكه كتب ومكاني مناسب براي كتابخانه در مدارس وجود ندارد كه بتواند پاسخگوي نيازهاي دانش آموزان در زمينه هاي مختلف تحقيق و پژوهش باشد وهمين موضوع دانش آموزان را راهي كتابخانه هاي عمومي مي كند واگر اين كتابخانه ها نيز نتوانند پاسخگوي مناسب براي آنها باشند روحيه پژوهشگري و مطالعه در كودكان ونوجوانان كمرنگ شده و به مروركودكان ونوجوانان پر انرژي و فعال دچار سر خوردگي از امر تحقيق و پژوهش ودر كل مطالعه خواهند شد.

يكي ديگر از دلايل اصلي كه آموزش و پرورش كشور را از ايفاي نقش اساسي در اين امر باز مي دارد اين است كه هنوز مطالعه مطالب و كتب محدود درسي ونمره محوري ، محور اصلي آموزش و پرورش است  و مطالعه غير درسي براي ايجاد  درك بهتر و ايجاد خلاقيت در كودكان ونوجوانان به عنوان نياز اصلي شناخته نشده است وهنوز برنامه مشخص و مدوني براي بيرون رفتن از اين پيله از جانب آموزش و پرورش كشور ارائه  ويا حداقل اجرايي نشده است .

اما كانونهاي پرورش فكري كودكان  ونوجوانان نيز علرغم تلاشهاي خوب و قابل تقدير مسئولين ومربيان آن هنوز نتوانسته است آنطور كه شايد وبايد نقش قابل چشمگيري در ايجاد عادت مطالعه در كودكان ونوجوانان داشته باشد و شايد دليل اصلي اين امر گسترده نبودن مراكز كانون (حداقل درشهرستانهاو شهرهاي كوچك )وهمچنين سايرفعاليتهاي فرهنگي وهنري گسترده  ومتنوع اين مراكز باشد.

بنابراين كتابخانه هاي عمومي به دليل گستردگي اين مراكز وتخصصي بودن خدمات آنها در زمينه كتاب و امكان ارائه خدمات به طور همزمان به گروهاي سني مختلف ومراجعه بيشتر مردم (اقشار و طبقات مختلف )مي توانند با ايجاد راهكارهاي مناسب نقش اساسي در ايجاد عادت مطالعه در كودكان ونوجوانان برعهده بگيرند

راهكارهاي زير براي رسيدن به  اين نقش اساسي مي تواند مفيد باشد:

-         تجهيز همه كتابخانه هاي عمومي به بخش كودك ونوجوان (اين امر با حداقل هزينه امكان پذير است )

-         برگزاري دوره ها و كارگاههاي آموزشي كوتاه مدت در زمينه كودك ونوجوان براي كتابداران علاقمند به امر كودك ونوجوان  

-     ايجاد ارتباط مستمر و متقابل با مراكز آموزشي به خصوص مراكزپيش دبستاني، ابتدايي و راهنمايي  و دعوت مستمر از آنها جهت شركت در جشن هاي كتاب و بازديد از كتابخانه ها

-     برگزاري مسابقات مختلف مانند مقاله نويسي ،قصه نويسي و كتابخواني و... توسط كتابخانه ها براي ايجاد انگيزه مطالعه و كتابخواني

-         برگزيدن و معرفي كوچكترين كتابخوانهاي نمونه كتابخانه و تقدير از آنها در جشن هاي هفته كتاب

-      ايجاد برنامه هاي شاد ومناسب مانند برگزاري جشن كودكان كتابخوان با همكاري مراكز آموزشي و كانونهاي پرورش فكري كودكان ونوجوانان

-     تشويق و ترغيب اعضا براي آوردن كودكان ونوجوانان خود به كتابخانه و ترغيب آنها به اينكه يك روز در هفته به طور مستمر به صورت خانوادگي از كتابخانه ومنابع آن بازديد كنند

-         معرفي مرتب  و مستمركتب جديد كودك ونوجوان  توسط كتابخانه

در پايان بايد گفت كتاب دوست ويار مهربان بچه ها در هر شرايطي مي تواند به حس كنجكاوي كودكان ونوجوانان پاسخ مثبت دهد كتاب پاسخ بيشتر سوالات و مشغله هاي فكري كودكان ونوجوانان را در خود نهفته است ، با كتاب همان داناي بي زبان و آرام مي توان به حس كنجكاوي  كودكان ونوجوانان پاسخي قانع كننده داد كتاب مرجعي است كه با كودكان به زبان خودشان صحبت مي كند به پاي حرفهايشان مي نشيند سوالاتشان را با نرمي و لطافت و بدون عجله مي شنود وپس از گوش دادن پاسخي مطمئن ،دقيق و قانع كننده ارائه مي دهد .

به نظر اين حقير ما اگر بتوانيم به عنوان يك كتابدار نقشي را كه ساير مراكز كودك ونوجوان نتوانسته اند در ايجاد عادت مطالعه در كودكان ونوجوانان به خوبي ايفا كنند بر عهده بگيريم و اين نقش را به عنوان يك وظيفه ونياز قبول كنيم مي توانيم اميدوار باشيم كه در آينده كتابخانه هايمان از حالت قرائت خانه بيرون آمده و زنگار كتابهاي كتابخانه هايمان زدوده شود وبا پرورش نسلي كتابخوان سرانه مطالعه در كشورمان را كه مهد علم وتمدن بوده است و به نوعي سردمدار خط و كتابت در دنيا مي باشد را به جايگاه قابل قبولي  برسانيم .

آخرين نكته قابل ذكر آنكه ما بايد حركت خود راآغاز كنيم وديگران را نيز به حركت درآوريم  و همه متوليان امر كودك ونوجوان مخصوصا امر كتاب همه بايد دست به دست هم دهند تا عادت پسنديده مطالعه و كتابخواني در كودكان ونوجوانان شكل عملي به خود بگيرد وبه قول شاعر شيرين سخن :

ما بدان مقصد عالي نتوانيم رسيد                          هم مگر پيش نهد لطف شما گامي چند

پس براي تجربه اندوزي هم كه شده است امتحان كردن اين امر ضرري ندارد به اميد آنكه با ياري خداوند و همت همه متوليان امر كتاب وكتابخواني به خصوص كتاب  وادبيات كودك ونوجوان تجربه مفيدي حاصل شود و يقين داشته باشيد با سرمايه گذاري اندك بر روي نسل كودك ونوجوان ميتوانيم  در آينده بيشترين بهره و بازدهي را نصيب جامعه خود بنماييم واگر موفق به پرورش نسلي كتابخوان و اهل مطالعه شويم بار ديگر خواهيم ديد كه نسل بو علي سينا ها ، رازي ها ،حافظ ها ، سعدي ها ، خيام  ها ،حسابي ها و....... دوباره احيا خواهند شد.(انشاء الله)

منابع:

- ادبيات كودكان ونوجوانان ،نوشته علي اكبر شعاري نژاد

- روانشناسي كودك ونوجوان ،نوشته مهرناز شهر آراي

- شيوه هاي مطالعه ،نوشته رالف استينگر

- چگونه بچه هايمان را به مطالعه تشويق كنيم ،نوشته نانسي لاريك

- كودك وخانواده ،نوشته پل استريت

- عشق دوم (مجموعه مقالات تخصصي پيرامون كودكان ونوجوانان )

- مجله پيوند ،فروردين 85شماره 318،ارديبهشت 85شماره 319 ،آبان 85شماره 325