اخلاق حرفه اي اولين اصل كتابداري /محسن مشايخ .كارشناس اداره كل كتابخانه هاي عمومي استان يزد

كتابداران مردماني خاصند با حرفه اي خاص تر . مردماني خاص بدان جهت كه با گستره وسيعي از مخاطبان سروكار دارند ، چه در يك كتابخانه عمومي و چه در يك كتابخانه عظيم دانشگاهي اين وسعت مخاطب بروشني به چشم مي خورد . سيل مخاطبان كتابخانه ، از كودكي تازه سواد آموخته تا عالمي كه عمري را به مطالعه و تاليف و تصنيف گذرانده و دانشجويي تازه وارد تا اساتيد سپيد مو ، همه را در بر مي گيرد . اين طيف وسيع مخاطب نيازمند توانايي هاي اخلاقي و رفتاري بسياري است تا بتوان به هر دسته از مراجعان بتوان خدماتي مناسب نياز ها و خصوصياتشان ارايه كرد .

كتابدار بايد بيش از هر چيز و پيش از گام نهادن در اين مسير جامعه مخاطبش را بدرستي بشناسد و در گسترش دانش همه اقشار و طبقات را در نظر گيرد . هرچند خدمت رساندن به يك پژوهش گر كاركشته نبايد و نمي تواند هم سان خدمت رساندن به يك روستايي نوسواد باشد ، اما از ياد بردن آن روستايي نوسواد و انحصار خدمات براي آن پژوهش گر  آغاز جروي در اين راه است و آنچه مانع اين گمراهي مي شود ، اخلاق حرفه اي كتابدار است .

اما اين حرفه بدين سبب خاص تر است كه علاوه بر مخاطبان بي شمارش ، علمي است كه ساير علوم از آن زاده شده و كتابدار حرفه اي علم شناس ، نگاهبان و گستراننده ي جمله ي دانسته ها و دانش بشري . اين حرفه فقط منحصر به دانش مطلق و علومي نيست كه با قوانين ثابت شده طبيعت سروكار دارند ؛ كتابداري از علوم محض گرفته تا كوچك ترين اصول جاري يك قوم را د بر ي گيرد و اين روند تازماني ادامه مي يابد كه كتابدار خود را فردي رنجور و فرسوده و اژدهاي خفته برگنج كه خود را فقط نگهبان چند قفسه كتاب نپندارد بلكه همپاي پيشرفت دانش خود نيز به پيش رود تا بتوانند به بهترين نحو در اشاعه ي آن عمل كند چنانكه در دانشگاه هاي پيشرو كتابداران ولو آنكه در كلاس هاي درس حضور نيابند خز كادر آموزشي محسوب شده و همپاي استادان پيشرفت دانشجويان را تحت نظر دارند تا بتوانند با سرعت و دقت منابع مورد نياز ايشان را فراهم و در دسترس آنان قرار دهند .

فلسفه اخلاقي و حرفه اي كتابدار

كتابداري در گذر زمان و در مسير تمدن بشر تكامل يافته و ارزشهايي بر اصول اوليه آن افزوده شده است . اين ارزش ها تنها در جهت تلاش هاي درست برمي خيزند و پي جويي حقيقت در آثار و اعتقاد به پيشرفت افراد چنين انگيزه اي را محقق مي سازد . شور همراه با رسالت پيشگامان كتابداري از كاليماخوس گرفته تا ديويي و رانگاناتان ، امروزه جاي خود ار به شور حرفه اي كتابداران نوين داده است.هرچند اين اصول و ارزش ها نبايد تنها دستمايه كتابدار در عمل باشد بلكه در سايه اعتبار آنها كتابدار بايد خلاقيت ذهني و فردي خود را به كار گيرد ا بتواند بهترين خدمات را به جامعه ي متبوعش ارايه دهد .

آرمان كتابدار حرفه ايي آميزه اي است از تصويري روشن از كتابدار آرماني (به عنوان الگوي اوليه) ، آگاهي از نيازهاي ضروري جامعه و حس حفظ ارزش ها در كارهاي روزمره ي حرفه اش. رويه اصلي و وكارهاي روزمره كتابداري در يك نگاه درونگرايانه به هيچ وجه صلابتي را كه شايسته آن است ندارد و بايد با نگاهي برونگرايانه به اين روند نگريست تا با ديدي جمعي و با به ياد داشتن فلسفه ي اخلاقي اين حرفه نشانه ها را درك و ارزش هاي خويش را با فهم هوشمندانه و مشاهدات فردي و جمعي و در نهايت با اتكا به تجربه تعالي بخشند .

برخي از ويژگي هاي اخلاقي كتابدار

• كتابدار بايد هميشه اعتقاد به كارش را حفظ كند و معتقد باشد كه كتابخانه اش براي جامعه مفيد است و او نيز براي كتابخانه اش
• مقام كتابدار درجامعه هميشه بسته به وضع سياسي ، اجتماعي و فرهنگي آن جامعه تعيين مي شود اما در هر حالتي كتابدار بايد مشعوف علم ، نگاهبان آن و وقف پيشبرد آموختن باشد.
• در كار فرهنگي تمام شاخه هاي يادگيري نقش خاص و مفيد خود را دارد . كتابدار بايد از چنان آموزشي برخوردار باشد كه جو هر فرهنگ رابشناسد و وظايف خود را براي ارتقاي آن انجام دهد . (برادفيلد)
• كتابدار بايد تمامي معتقدات ، نظريه هاي سياسي يا اخلاقي را با بي طرفي حرفه اي بنگرد . او اجازه مي دهد هر متفكري نظر و عقيده ي خود را چه درست و چه نادرست بيان كند زيرا او مي داند استدلال درست در گذر زمان و در مباحثه و مناظره آزاد پيروز خواهد شد .
• كتابدار بايد حرمت آزاديي كه بر حرفه اش سايه فكنده نگاه دارد . آزادي هاي اعتقادي كتابداران عبارتند از آزادي مطالعه ، انديشه ، گفتار ، مطبوعات ، واسپاري دانش و آزادي آموزش .
• كتابدار بايد اين نگرش را كه به كتابخانه به عنوان يك موزه مي نگرد از بين ببرد و نظري را گسترش دهد كه از كتابخانه به عنوان مرجعي عظيم از علم و ادب كه با مهارت سازماندهي و مهياي استفاده شده است ، ياد مي كند .
• كتابدار بايد معتقد باشد كه كتابخانه براي اجتماع لازم است . اگر كتابداري موضع دفاعي نسبت به حرفه اش اتخاذ كند ، عنوان كتابدار واقعي از او سلب مي شود .
• كتابدار بايد با بياني مستدل و رسا اعتقاداتش را اعلام كند . او نبايد اجازه دهد كه به انديشه هاي بحقش بي اعتنايي شود و بايد آنها را محكم واستوار نگه دارد .
• كتابداري تركيبي است از دانشوري ، مهارت فني و انسان گرايي . تنها عشق به كار و خود را وقف خدمت كردن است كه كمبود ها را جبران مي كند .
• كتابدار يك مبلغ است آنچه را خود بدست آورده با ديگران قسمت مي كند ؛ كتابدار خواننده كتاب ها و خادم خواننده ها است (گاردنر)
• كتابدار بايد از عامه مفهومي آرماني در ذهن داشته باشد . او مي بايست تناقضات موجود در جامعه را به نفع علايق كل جامعه رفع رجوع نمايد .
• كتابدار در برابر جامعه وظيفه اي متعالي دارد : آموزش خواننده و عامه مردم . كتابدار در اين ميان جانب بي طرفي را رعايت مي كند ، سانسور نمي كند و نمي گويد كه مردم چه بخوانند و چه نخوانند .
• كتابدار بايد هوشمند ، شجاع و معتدل باشد و از اين طريق اظمينان خوانندگان را بدست آورد كه اين اعتماد همگاني  يكي از نشانه هاي كتابداري راستين است.
• يك كتابدار خوب بايد خواننده ايي آزمند باشد؛ كتابدار بايد خود اهل تحقيق و تاليف باشد تا الگويي براي خوانندگان گردد .
• كتابدار بايد فرصتي فراهم كند تا افراد نوسواد بتوانند اين تجربه ي نو آموخته را تمرين نمايند در غير اين صورت آنان دوباره به حريم بي سوادي باز خواهند گشت .
• خدمات كتابخانه تنها برآوردن نياز خوانندگان نيست بلكه خواننده آفريني نيز هست . بهترين ياري به خواننده ، تقويت آگاهي او از طريق فراهم آوردن تمام آثاري است كه سرشتي هوشمندانه ، علمي و ادبي دارند .
• در مباحث مربوط به خدمات مرجع ، كتابدار بايد به مجموعه از اصول اخلاقي پايبند باشد ؛ اصولي چون : فراهم آوردن اطلاعات درست ؛ عدم قضاوت در مورد مراجعان يا سئوالاتشان ؛ اجتناب از سانسور موارد بحث اگيز يا مخالف نظر بخشي از جامعه كتابخانه ؛ عدم تعبير يا تفسير اطلاعات ؛ محرمانه نگه داشتن سئوالات ؛ ارايه خدمات يكسان به افراد و اشاره به مسايل حقوقي و قوانيني چون مالكيت معنوي به هنگام ارايه اطلاعات به مراجع (1).
• كتابدار بايد در قبال همكارانش رفتاري مناسب داشته باشد .چه در يك گروه كوچك و يا در يك كتابخانه بزرگ ، افراد به دليل علايق شخصي به فعاليت هاي شغلي خود با اشتياق و همكاري به كار مي پردازند .كتابداران بايد با ايجاد ارتباط موثر و در روحيات و حصوصيات خاص هر فرد و با اتكا به احترام متقابل به فعاليت در كنار هم بپردازند .

در آخر علاوه بر نكات آمده در فوق ، بايد توجه داشت اين مسايل با توجه به تغييرات سريع جامعه تغيير مي كنند و روز بيشتر از روز قبل به سوي پيچيدگي بيشتر رهسپار مي شوند ولي در نهايت اين اصول اخلاقي ، اعتقادي و فلسفي كتابدار است كه او را در مسير صحيح هدايت مي كند .

آنچه كه تفكر كتابداران برجسته نشان مي دهد و همه كتابداران به آن اعتقاد راسخ دارند ، اين است كه كتابداري خصيصه اي منحصر به فرد دارد كه شايان نگهداري است اما جز خود كتابداران چه كسي مي تواند اين خصوصيات خاص كه همان منش بزرگ و احترام به همه ي انسان ها با هر عقيده اي است ، حفظ نمايد ؟ پس بايد كتابداران هر روز و هر لحظه اصول اخلاقي و اعتقادي حرفه شان را مد نظر خويش قرار دهند تا همواره به خوبي به جامعه خود خدمت رسانند .

1 . در نشاني www.swissarmylibrarian.net  مي توان يادداشت هاي يك كتابدار مرجع را در مورد مسائل روزانه اش در كتابخانه ديد .

منابع :

1. ابرامي ،  هوشنگ . شناختي از دانش شناسي . تهران : كتابدار ، 1379 .
2. دياني ، محمد حسين . اصول و خدمات مرجع در كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني .  تهران : كتابخانه رايانه اي ، 1385 .
3. علومي ، طاهره . تهران : سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه ها (سمت) ، 1377
4. موكهرجي ، اجيت كومار  . تاريخ و فلسفه ي كتابداري . ترجمه اسد الله آزاد . تهران : كتابدار ، 1382 .